Trnawa należy do najstarszych miast Słowacji. Ze względu na liczne kościoły, klasztory i zabytki sakralne zyskała przydomek Mały Rzym. Historia tej nazwy jest jednak znacznie bogatsza niż panorama kościelnych wież. Przez niemal trzy stulecia Trnawa była siedzibą arcybiskupów ostrzyhomskich, ważnym ośrodkiem Kościoła katolickiego w Królestwie Węgier oraz miastem jednej z najstarszych uczelni Europy Środkowej. Jak handlowe miasto stało się centrum religijnym i naukowym?
Dlaczego Trnawę nazywa się Małym Rzymem?
Przydomek Mały Rzym nawiązuje do wyjątkowego znaczenia Trnawy w dziejach Kościoła na Węgrzech oraz do licznych świątyń i innych budowli sakralnych powstających od średniowiecza. Przełom nastąpił po 1543 roku, kiedy w obliczu zagrożenia osmańskiego arcybiskupi ostrzyhomscy wraz z kapitułą katedralną przenieśli swoją siedzibę do Trnawy.
Miasto stało się ośrodkiem administracji kościelnej, szkolnictwa, kultury książki i życia zakonnego. Obok gotyckich kościołów powstawały barokowe świątynie, klasztory i seminaria. Przybywali duchowni, uczeni, studenci i członkowie różnych zakonów, nadając historycznemu centrum szczególny charakter.
To właśnie połączenie dużej liczby kościołów i wyjątkowej roli kościelnej wyjaśnia porównanie z Rzymem. Po słowacku używa się nazwy Malý Rím, spotyka się także określenie Slovenský Rím („Słowacki Rzym”). Po angielsku miasto nazywa się Little Rome, czasem Small Rome.
Nie udało się wiarygodnie ustalić dokładnej daty pierwszego użycia nazwy ani jej autora. Historyczne korzenie przydomka sięgają przede wszystkim XVI–XVIII wieku. Najlepszy widok na wieże kościelne Małego Rzymu rozciąga się z Wieży Miejskiej przy Placu Trójcy Świętej.
Jak Trnawa stała się kościelnym centrum Królestwa Węgier
Dzieje religijne Trnawy rozpoczęły się na długo przed przybyciem arcybiskupów. Kościoły i klasztory istniały tu już w średniowieczu. W 1238 roku król Węgier Bela IV nadał Trnawie przywileje wolnego miasta królewskiego. Rozwój handlu, korzystne położenie i silniejsze instytucje miejskie sprzyjały również życiu religijnemu.
Decydujący zwrot nastąpił w XVI wieku. Ekspansja osmańska zagroziła dotychczasowej siedzibie arcybiskupstwa ostrzyhomskiego. Arcybiskup Pál Várday w 1543 roku przeniósł więc swoją rezydencję wraz z kapitułą katedralną do Trnawy.
Oznaczało to wielką zmianę dla miasta. Trnawa stała się ważnym ośrodkiem władzy kościelnej w Królestwie Węgier, a miejscowe kościoły, szkoły i klasztory nabrały większego znaczenia. Dzisiejsza Bazylika św. Mikołaja pełniła funkcję katedry arcybiskupów ostrzyhomskich.
Arcybiskupi, zakony i kontrreformacja
Jedną z najważniejszych postaci był arcybiskup Mikołaj Oláh. Wspierał kształcenie duchowieństwa, szkolnictwo i działalność jezuitów. W 1561 roku założył seminarium, które do dziś nosi jego imię.
W XVI i XVII wieku Trnawa stała się ważnym ośrodkiem odnowy katolickiej i kontrreformacji. Działali tutaj jezuici, franciszkanie, paulini i inne wspólnoty zakonne. Prowadzili świątynie, szkoły, działalność charytatywną i kulturalną.
Zakony w istotny sposób zmieniły wygląd miasta. Obok średniowiecznych budowli wyrastały barokowe kościoły i duże kompleksy klasztorne. Szczególną rolę odegrał kardynał Piotr Pázmány, arcybiskup ostrzyhomski i założyciel trnawskiego uniwersytetu.
Uniwersytet w Trnawie: więcej niż szkoła kościelna
W 1635 roku Piotr Pázmány założył Uniwersytet w Trnawie, który wyrósł na jedną z najważniejszych uczelni Królestwa Węgier. Uroczyście otwarto go 13 listopada 1635 roku w kościele św. Mikołaja. Początkowo miał wydziały filozofii i teologii; później powstały także wydziały prawa i medycyny.
Uczelnia była blisko związana z jezuitami, lecz jej znaczenie wykraczało daleko poza kształcenie teologiczne. Pracowali tu uczeni różnych dziedzin, studiowali młodzi ludzie z Europy Środkowej, a uniwersytet posiadał bibliotekę, drukarnię i obserwatorium astronomiczne.
Życie akademickie uczyniło z Trnawy nie tylko centrum religijne, ale także miasto nauki i kultury książki. Historyczne budynki uniwersyteckie, seminaria i Katedra św. Jana Chrzciciela wciąż przypominają okres największego rozkwitu.
Uniwersytet działał w Trnawie przez 142 lata. W 1777 roku decyzją Marii Teresy został przeniesiony do Budy. Do jego tradycji nawiązuje współczesny Uniwersytet Trnawski, odtworzony w 1992 roku.
Historyczny Uniwersytet w Trnawie miał własną drukarnię, bibliotekę i obserwatorium astronomiczne. W XVIII wieku należał do ważnych ośrodków nauki i edukacji w Królestwie Węgier. Połączenie administracji kościelnej i życia akademickiego nadawało miastu wyjątkowe znaczenie.
Od wyjazdu arcybiskupów do współczesności
W 1820 roku arcybiskup Alexander Rudnay przeniósł swoją siedzibę i kapitułę z powrotem do Ostrzyhomia. Po 277 latach Trnawa utraciła dawny status, ale pozostała ważnym ośrodkiem duchowym i kulturalnym.
W XIX wieku działały tutaj ważne organizacje katolickie, między innymi Stowarzyszenie św. Wojciecha (Spolok svätého Vojtecha), założone w 1870 roku, które odegrało znaczącą rolę w wydawaniu literatury religijnej i rozwoju słowackiej kultury książki.
Po utworzeniu Czechosłowacji w 1922 roku powstała Administratura Apostolska w Trnawie. W 1977 roku Trnawa została stolicą metropolii odrębnej słowackiej prowincji kościelnej. Reforma z 2008 roku przeniosła siedzibę metropolity do Bratysławy, ale Trnawa pozostała siedzibą własnej archidiecezji.
Najważniejsze daty w historii religijnej Trnawy
Wolne miasto królewskie
Bela IV nadaje Trnawie przywileje wolnego miasta królewskiego.
Przybycie arcybiskupów ostrzyhomskich
Arcybiskup i kapituła katedralna przenoszą się do Trnawy.
Seminarium Oláha
Arcybiskup Mikołaj Oláh zakłada seminarium duchowne.
Założenie uniwersytetu
Piotr Pázmány tworzy ważny ośrodek akademicki na Węgrzech.
Przeniesienie uczelni
Uniwersytet zostaje przeniesiony do Budy.
Powrót do Ostrzyhomia
Kończy się prawie trzystuletni okres rezydowania arcybiskupów w Trnawie.
Archidiecezja trnawska
Miasto staje się siedzibą metropolii słowackiej prowincji kościelnej.
Reorganizacja Kościoła
Siedziba metropolity zostaje przeniesiona do Bratysławy, Trnawa nadal jest miastem arcybiskupim.
Ile kościołów znajduje się w Trnawie?
Według władz miasta Trnawa ma 13 kościołów. Liczba ta została podana po konsekracji kościoła Miłosierdzia Bożego na osiedlu Prednádražie 1 maja 2025 roku. Nowa świątynia ma 25-metrową wieżę i powstała po ponad ośmiu dekadach od wybudowania poprzedniego nowego kościoła.
Można jednak spotkać inne zestawienia. Wszystko zależy od tego, czy liczone są jedynie czynne świątynie, dawne kościoły niewykorzystywane do kultu, ruiny cerkwi prawosławnej oraz obiekty w dzielnicach miasta. Kaplice zazwyczaj tworzą oddzielną kategorię.
Najwięcej zabytkowych budynków sakralnych znajduje się w centrum i jego najbliższym otoczeniu. Podczas jednego spaceru można zobaczyć architekturę gotycką, renesansową, barokową i współczesną.
Bazylika św. Mikołaja
Bazylika św. Mikołaja to jeden z najstarszych i najważniejszych zachowanych zabytków sakralnych Trnawy. Budowę monumentalnego gotyckiego kościoła rozpoczęto pod koniec XIV wieku w miejscu starszej świątyni romańskiej. Dwie wieże, rozległe wnętrze i historyczny wystrój czynią go jednym z symboli miasta.
Po przeniesieniu arcybiskupstwa ostrzyhomskiego świątynia zyskała wyjątkową pozycję. W latach 1543–1820 służyła jako katedra arcybiskupów. Do dziś jest miejscem kultu maryjnego dzięki cudownemu wizerunkowi Matki Bożej Trnawskiej. W 2008 roku otrzymała tytuł bazyliki mniejszej.
Katedra św. Jana Chrzciciela
Kolejnym ważnym zabytkiem jest Katedra św. Jana Chrzciciela, dawny jezuicki kościół uniwersytecki. Powstała w pierwszej połowie XVII wieku i należy do najważniejszych wczesnobarokowych budowli na Słowacji.
Wnętrze wyróżnia bogata dekoracja freskowa i stiukowa. Szczególną wartość ma monumentalny drewniany ołtarz główny z 1640 roku, wysoki na około 20 metrów. Kościół był związany z uniwersytetem i obecnie pełni funkcję katedry archidiecezji trnawskiej.
Inne zabytkowe kościoły Trnawy
Dziedzictwo sakralne Trnawy wykracza poza dwie najbardziej znane świątynie. Pozostałe kościoły opowiadają o różnych zakonach i wspólnotach chrześcijańskich.
- Kościół św. Jakuba Starszego – barokowa świątynia franciszkanów.
- Kościół Trójcy Świętej – zabytkowy kościół związany z jezuitami i barokową architekturą.
- Kościół św. Józefa – pierwotnie wzniesiony przez kalwinistów, później przejęty przez paulinów.
- Kościół św. Anny – kościół urszulanek przypominający ich działalność edukacyjną.
- Kościół św. Heleny – cenny gotycki zabytek z XIV wieku.
- Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – część dawnego klasztoru klarysek, dziś siedziby Muzeum Zachodniosłowackiego.
- Kościół ewangelicki – wartościowy przykład architektury sakralnej XX wieku.
Tradycję tę kontynuowały świątynie budowane w XX i XXI wieku, m.in. salezjański kościół Maryi Wspomożycielki Wiernych, kościół Najświętszego Serca Jezusowego i najnowszy kościół Miłosierdzia Bożego na Prednádražiu.
Nie tylko kościoły: synagogi, kaplice i klasztory
Choć Mały Rzym kojarzy się z historią katolicką, religijne dziedzictwo Trnawy jest bardziej różnorodne. Obejmuje klasztory, seminaria, kaplice, dawne budowle cmentarne oraz dwie zachowane synagogi. Przypominają one, że miasto rozwijało się dzięki wielu wspólnotom.
Dwie synagogi Trnawy
Społeczność żydowska była obecna w Trnawie już w średniowieczu. W 1539 roku Żydów wypędzono z miasta po fałszywym oskarżeniu o mord rytualny. Społeczność odradzała się w kolejnych stuleciach, zwłaszcza w XIX wieku.
Pod koniec XIX wieku powstały dwie synagogi zachowane do dzisiaj. Okazała synagoga status quo ante przy ulicy Halenárskiej została ukończona w 1897 roku według projektu wiedeńskiego architekta Jakoba Gartnera. Charakteryzuje ją fasada z dwiema wieżami i ceglanymi elementami. Dziś mieści Centrum Sztuki Współczesnej Galerii Jána Koniarka. Przed budynkiem znajduje się pomnik ofiar Holokaustu.
Pobliska synagoga ortodoksyjna jest mniejsza i skromniejsza architektonicznie. Istniała najpóźniej w 1895 roku, a po renowacji została przystosowana do funkcji kawiarni. Obie budowle przypominają społeczność, która odgrywała ważną rolę w gospodarce i kulturze miasta, a którą tragicznie dotknął Holokaust.
Klasztory, seminaria i kaplice
Ważną częścią historii Trnawy są zespoły klasztorne i uniwersyteckie. Do najstarszych należy dawny klasztor klarysek, których działalność w mieście sięga XIII wieku. Dziś mieści się tam Muzeum Zachodniosłowackie.
Seminarium Oláha i inne historyczne budynki seminaryjne przypominają tradycję kształcenia duchownych. Niektóre nadal są używane, inne zyskały nowe funkcje. W wielu znajdują się kaplice lub pomieszczenia przeznaczone dawniej na życie religijne zakonników i studentów.
Do dziedzictwa należą także nieistniejące dziś świątynie, np. kościół św. Michała, oraz odkrycia archeologiczne w pobliżu Bazyliki św. Mikołaja. Pokazują, że historyczna Trnawa miała jeszcze bogatszą zabudowę religijną.
Rzeźby, figury świętych i pomniki sakralne
Historia religijna widoczna jest również poza murami świątyń. Najbardziej znanym przykładem jest barokowa kolumna Trójcy Świętej na Placu Trójcy Świętej, jeden z symboli centrum. Mniejsze figury świętych, krzyże i inne pamiątki stoją na placach i przy ulicach.
Wraz z kościelnymi wieżami, klasztorami i dawnymi seminariami tworzą krajobraz miasta, w którym religia przez stulecia wpływała na architekturę i codzienne życie.
Nowenna trnawska i wielowiekowe tradycje religijne
Mały Rzym nie jest jedynie historycznym przydomkiem. Życie religijne i tradycje są obecne w Trnawie również dziś. Najbardziej charakterystycznym wydarzeniem jest coroczna Nowenna trnawska, maryjne nabożeństwo gromadzące wiernych i pielgrzymów w Bazylice św. Mikołaja.
Nowenna trnawska i historia Matki Bożej Trnawskiej
Tradycja wiąże się z czczonym wizerunkiem Matki Bożej Trnawskiej w Bazylice św. Mikołaja. Według przekazów kościelnych obraz miał w niewyjaśniony sposób płakać w 1663 i 1708 roku. Wydarzenia z 1708 roku badały władze kościelne, co przyczyniło się do rozwoju kultu maryjnego.
W 1710 roku podczas epidemii dżumy mieszkańcy modlili się o ochronę i zorganizowali uroczystą procesję. Według tradycji religijnej epidemia następnie ustąpiła. Opowieść ta stała się częścią pamięci miasta oraz podstawą dorocznych uroczystości maryjnych.
Dzisiejsza, dziewięciodniowa forma nowenny powstała w 1944 roku. Odbywa się tradycyjnie od 13 do 21 listopada i obejmuje msze święte, kazania, modlitwy i inne wydarzenia religijne. To jedna z ważnych tradycji pielgrzymkowych na Słowacji.
Kult Matki Bożej Trnawskiej nawiązuje do wydarzeń z 1710 roku, ale obecna dziewięciodniowa nowenna ukształtowała się dopiero w 1944 roku. Wcześniejsze uroczystości skupiały się na 21 listopada, a później przybrały także formę trzydniową.
Procesje i święta chrześcijańskie
W kalendarzu kościelnym Trnawy ważne miejsce zajmują Wielkanoc, Boże Narodzenie, święta maryjne i odpusty parafialne. Towarzyszą im liturgie, koncerty muzyki sakralnej i czasami procesje ulicami miasta.
Jedną z najbardziej widocznych uroczystości jest Boże Ciało, czyli uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa. Procesje eucharystyczne przechodzą przez centrum, symbolicznie łącząc ważne zabytki sakralne.
Szczególną atmosferę ma Trnawa w Adwencie i w okresie Bożego Narodzenia. Oprócz nabożeństw i koncertów duchowych odbywają się jarmarki bożonarodzeniowe i wydarzenia kulturalne. Choć dzisiejszy miejski Adwent ma także wymiar społeczny i turystyczny, jego korzenie tkwią w kalendarzu chrześcijańskim.
Mały Rzym dzisiaj: historia, która wciąż żyje
Trnawa nie jest już kościelnym centrum dawnego Królestwa Węgier, a jej rola akademicka i społeczna zmieniła się przez stulecia. Zachowała jednak niezwykle bogate dziedzictwo sakralne. W zabytkowych kościołach nadal odprawia się nabożeństwa, dawne klasztory służą muzeom i szkołom, synagogi zyskały nowe funkcje kulturalne, a tradycyjne święta są nadal obchodzone.
Przydomek Mały Rzym jest więc czymś więcej niż wspomnieniem przeszłości. Stał się częścią tożsamości Trnawy i jednym z jej najbardziej rozpoznawalnych określeń turystycznych. Przypomina nie tylko wieże kościołów, lecz także czasy, gdy podejmowano tu ważne decyzje kościelne, kształcono uczonych i tworzono wybitne dzieła sztuki.
Spacerując po historycznym centrum, można odkrywać to dziedzictwo na każdym kroku: od gotyckiej Bazyliki św. Mikołaja przez barokową Katedrę św. Jana Chrzciciela po kaplice, klasztory i synagogi. W tym tkwi wyjątkowość Małego Rzymu – to historia miasta, którą można poznawać bezpośrednio na jego ulicach.
Odkryj Mały Rzym na własne oczy
Historyczne centrum Trnawy skrywa gotyckie kościoły, barokowe świątynie, klasztory i inne zabytki. Zajrzyj do naszego przewodnika po najciekawszych miejscach i zaplanuj spacer po mieście.